จากหนังสือ พี่น้องเดียว พี่น้องกัน
บันทึกเพื่อการอยู่ร่วมกันอย่างสร้างสรรค์ และสันติ (๒๕๔๓)

ไปพ้นจาก “พวกเรา”
พระไพศาล วิสาโล

ข้าพเจ้าเป็นลูกจีน มีแซ่ติดตัวมาแต่กำเนิด จำได้ว่าตอนเด็กๆ ไม่เคยรู้สึกชื่นชมกับแซ่ของตนเลย โดยเฉพาะเวลามีการประกาศชื่อของตนในที่สาธารณะ สมัยที่เป็นนักเรียนชั้นประถม โรงเรียนของข้าพเจ้ามีธรรมเนียมอย่างหนึ่งคือ การประกาศผลสอบในห้องประชุม โดยมีนักเรียนจากชั้นต่างๆ มาร่วมฟังด้วย แทบทุกครั้งที่มีการประกาศชื่อ ข้าพเจ้าจะรู้สึกอาย (ยกเว้นเวลาชื่อของข้าพเจ้าถูกประกาศเป็นคนแรกหรือคนต้นๆ ของชั้น จะลืมความอายไปเลย แต่โอกาสเช่นนั้นมีไม่บ่อย)

ที่จริงเพื่อนร่วมชั้นของข้าพเจ้าหลายคนก็มีแซ่ แต่ส่วนใหญ่มีนามสกุลเป็นไทย ถ้าข้าพเจ้าบังเอิญไปอยู่โรงเรียนจีนอาจไม่รู้สึกด้อยที่มีแซ่ก็ได้ อย่างไรก็ตามความรู้สึกดังกล่าวหายไปอย่างชะงัด หลังจากข้าพเจ้าเปลี่ยนมาใช้นามสกุลเมื่ออายุ ๑๒ ปี ดังนั้นเวลาเดินไปปรากฏตัวหน้าห้องประชุมเมื่อมีการเรียกขานชื่อและผลสอบของตน จึงทำด้วยความมั่นใจมากขึ้น ยกเว้นก็ตอนที่ผลสอบออกมาไม่ดีนัก

การรังเกียจแซ่ของตนดูเหมือนจะเป็นปัญหาร่วมกันของลูกจีน (ซึ่งอาจสืบมาจนปัจจุบันก็ได้) ลูกจีนอย่างข้าพเจ้านั้นต้องการเป็นไทย ไม่ใช่เพราะอยากเป็นที่ยอมรับของคนส่วนใหญ่เท่านั้น แต่ยังเป็นเพราะเรารักเมืองไทย หนังสืออย่างของหลวงวิจิตรวาทการทำให้ข้าพเจ้ารู้สึกดื่มด่ำซาบซึ้งกับวีรกรรมของบรรพชนไทย อาทิ พระเจ้าตากสิน พระยาพิชัยดาบหัก จนบางครั้งอดนึกไม่ได้ว่าตนเองก็เป็นเลือดเนื้อเชื้อไขของท่านเหล่านั้น แต่แล้วแซ่ที่อยู่ท้ายชื่อกลับย้ำเตือนเสมอว่าข้าพเจ้ายังไม่เป็นไทย “ร้อยเปอร์เซ็นต์” ถึงใจจะเป็นไทย แต่ชื่อแซ่ก็เป็นเครื่องประจานว่าตนยังไม่ใช่ไทยแท้อยู่นั่นเอง

แน่นอนว่าข้าพเจ้าไม่ได้รู้สึกมีปมด้อยกับแซ่ของตนเท่านั้น นั่นเป็นแค่อาการ ปัญหาจริงๆ ก็คือความอับอายในความเป็นจีนของตน ถึงแม้จะมีนามสกุลเป็นไทยแล้ว แต่ก็ยังอับอายที่พ่อแม่มีชื่อแซ่เป็นจีนร้อยเปอร์เซ็นต์ และถ้าใครมาเรียกตนว่า “เจ๊ก” ก็จะไม่ชอบเอามากๆ ถือเป็นคำสบประมาททีเดียว (แต่เวลาเรียกเพื่อนมุสลิมว่า “แขก” กลับไม่รู้สึกเสียหายอะไร)

ปัญหาของลูกจีนอย่างข้าพเจ้าไม่ได้มีเพียงเท่านั้น ในขณะที่อยากสลัดความเป็นจีนออกไปเวลาอยู่ในโรงเรียน ครั้นกลับมาบ้าน กลับถูกเรียกร้องให้มีความเป็นจีนยิ่งขึ้น เช่น ถูกบังคับให้พูดภาษาจีนโดยเฉพาะกับย่าและญาติผู้ใหญ่ ท่านเหล่านี้มักให้เหตุผลว่า พวกเราเป็นคนจีน ต้องรู้ภาษาจีน เหตุผลอย่างนี้ข้าพเจ้าไม่ยอมรับเอาเลย เพราะสำนึกว่าตนเป็นคนไทย และอยากเป็นคนไทยยิ่งกว่าเป็นคนจีน ดังนั้นจึงขัดขืนไม่ยอมร่วมมือด้วย กล่าวได้ว่าการปฏิเสธที่จะพูดภาษาจีนนั้นเป็น “การขบถ” ครั้งแรกในชีวิตของข้าพเจ้าเลยทีเดียว ส่วนทางบ้านก็ไม่ยอมแพ้ หาครูมาสอนภาษาจีนตอนกลางคืนอยู่หลายปี แต่เพราะความรั้นของข้าพเจ้า จึงแทบไม่ได้ประโยชน์อะไรเลยจากการเรียนพิเศษ ข้าพเจ้ามาตระหนักภายหลังว่า นอกจากความรั้นแล้ว นั่นยังเป็นความโง่ของข้าพเจ้าอีกด้วย เพราะเมื่อมาสนใจปรัชญาจีนในตอนหลัง ถึงค่อยมาเห็นคุณค่าของภาษานี้ อันที่จริงไม่ว่าภาษาใดก็มีคุณค่าทั้งสิ้น ยังดีที่ข้าพเจ้าพอจะรู้ภาษาอังกฤษอยู่บ้าง นั่นเป็นเหตุผลหนึ่งที่ทำให้ไม่ถูกพ่อแม่ตำหนิมากนักแม้จะไม่รู้ภาษาจีนเลย

อันที่จริงแม้ข้าพเจ้าปฏิเสธที่จะเรียนภาษาจีน แต่ก็ไม่ได้หมายความว่ารังเกียจภาษาจีนหรือวัฒนธรรมประเพณีจีนที่หล่อหลอมตัวข้าพเจ้ามาตั้งแต่เล็ก เวลาเทศกาลจีนมาถึง ไม่ว่าตรุษจีน สารทจีน พวกเราก็จะช่วยจัดเตรียมเครื่องเซ่น รวมทั้งร่วมไหว้เจ้า เผากระดาษ ด้วยความเต็มใจ แต่สำหรับภาษาจีนนั้น ข้าพเจ้าขัดขืนที่จะพูด เพราะไม่ยอมรับเหตุผลของญาติผู้ใหญ่ว่าเราจำเป็นต้องเรียนเพราะเป็นคนจีน เราไม่ยอมรับเหตุผลนี้ เพราะสำนึกว่าตนเป็นคนไทย และอยากเป็นคนไทยมากกว่าเป็นคนจีน

แต่ญาติผู้ใหญ่คงไม่มีวันเข้าใจได้เลยว่า เป็นคนไทยนั้นดีกว่าเป็นคนจีนได้อย่างไร เพราะท่านเหล่านั้นคิดอยู่เสมอว่าคนจีนนั้นเหนือกว่าคนไทยมากนัก ในทัศนะของท่านเหล่านั้นคนไทยเป็นคนที่ไม่เอาการเอางาน พูดง่ายๆ คือขี้เกียจ ดังนั้นจึงไม่สนับสนุนให้ลูกหลานไปแต่งงานกับ “คนไทย” คำหนึ่งที่ญาติผู้ใหญ่ชอบใช้เวลาตำหนิพวกเราก็คือ หาว่าเราเป็น “คนไทย”

ปัญหาของเราอยู่ตรงนี้ด้วย เพราะถ้าเราออกไปนอกบ้าน เรากลับถูกหาว่าเป็น “เจ๊ก” จึงเหมือนคนสองโลกที่ไม่สามารถจะเข้ากับที่ใดได้สนิท อย่างไรก็ตามข้าพเจ้าก็เช่นเดียวกับลูกจีนทั่วไป ที่เลือกสังกัดโลกของคนไทย พิธีกรรมที่สำคัญที่สุดในการนี้ก็คือ การทิ้งแซ่หันมาใช้นามสกุลที่เป็น “ไทย” (ข้าพเจ้ามาทราบภายหลังว่ามีคนจำนวนไม่น้อยที่ต้องทิ้งอย่างอื่นอีก เช่น ทิ้งศาสนาดั้งเดิมของตนเพื่อมานับถือศาสนาพุทธ ถึงจะได้ชื่อว่าเป็นไทยแท้) และเพื่อจะเป็นไทยยิ่งขึ้น ก็ต้องรับเอาวัฒนธรรมประเพณีไทยมาด้วย ซึ่งหมายถึงเบียดขับวัฒนธรรมประเพณีจีนออกไป จนความเป็นจีนค่อยๆ เลือนลางทั้งในวิถีชีวิตและจิตสำนึก

ในสภาพสังคมและวัฒนธรรมที่ข้าพเจ้าเติบโตมา คุณจะเป็นไทยได้แท้จริงนั้น เพียงแค่นับถือ ชาติ ศาสน์ กษัตริย์เท่านั้นหาเพียงพอไม่ หากจะต้องลืมกำพืดเดิมที่ไม่ใช่ “ไทย” คือลืมความเป็นจีน (หรือความเป็นแขก มอญ ลาว เขมร ญวน กะเหรี่ยง) ไปด้วย ทั้งนี้เพราะ “ความเป็นไทย” ถูกกำหนดขึ้นโดยการเอาเชื้อชาติและวัฒนธรรมเพียงหนึ่งเดียวเป็นหลัก คือเชื้อชาติและวัฒนธรรมไทย ทั้งๆ ที่ในดินแดนที่เรียกว่าไทยหรือสยามนั้น มีเชื้อชาติและวัฒนธรรมต่างๆ มากมายเป็นองค์ประกอบ การยกเอาเชื้อชาติและวัฒนธรรมใดเป็นหลัก ย่อมหมายถึงการกดเชื้อชาติและวัฒนธรรมอื่นเอาไว้ ส่วนหนึ่งโดยการทำให้รู้สึกด้อยหรืออับอาย

ลูกจีนอย่างข้าพเจ้าถูกหล่อหลอมให้มีสำนึกในความเป็นไทย สำนึกดังกล่าวเป็นสิ่งที่ถูกสร้างขึ้นมา แต่ในเวลาเดียวกันความจริงที่ปฏิเสธไม่ได้คือเรามีสายเลือดจีน มีบรรพบุรุษเป็นจีน อีกทั้งชีวิตส่วนหนึ่งก็เติบโตมาในท่ามกลางวัฒนธรรมประเพณีจีน ความจริงแล้วสำนึกที่ถูกสร้างขึ้น และความเป็นจริงที่ติดมาแต่กำเนิดนั้นไม่จำเป็นต้องขัดแย้งกันก็ได้ (เช่น เป็นคนอเมริกันโดยมีชื่อสกุลเป็นไอริชหรืออยู่อย่างอิตาเลียนในเวลาเดียวกัน) แต่น่าเสียดายที่ความเป็นไทย (แม้กระทั่งเวลานี้) มีความหมายที่คับแคบและไม่มีที่ว่างให้แก่เชื้อชาติและวัฒนธรรมอื่น ผลก็คือลูกจีนจำนวนไม่น้อยที่อยากเป็นไทยเกิดความรู้สึกอับอาย ดูถูก และในที่สุดก็ปฏิเสธกำพืดของตน ซึ่งก็หมายถึงการปฏิเสธความจริงส่วนหนึ่งของตน ปัญหาดังกล่าวคงเกิดขึ้นกับคนไทยที่เป็นชนกลุ่มน้อยหรือมีพ่อแม่เป็นคนต่างด้าวด้วยเช่นกัน

มนุษย์นั้นไม่อาจแยกขาดจากกำพืดของตนได้ เช่นเดียวกับลำต้น กิ่งก้าน และดอกใบที่ต้องยึดโยงกับรากเหง้า กำพืดคือรากเหง้าของมนุษย์ทุกคนที่ส่งผลต่อนิสัย บุคลิก ทัศนคติ วิธีคิด อารมณ์ความรู้สึก และการแสดงออก ใครที่ลืมหรือปฏิเสธกำพืดของตนย่อมยากที่จะรู้จักตนเองได้ ดังนั้นจึงไม่อาจเกี่ยวข้องกับผู้คนหรือสิ่งต่างๆ ได้อย่างถูกต้องเหมาะสม ไม่ว่าการปรับสิ่งอื่นให้เข้ากับตน หรือปรับตนให้เข้ากับสิ่งอื่น ยิ่งการพัฒนาฝึกฝนตนให้หลุดจากข้อคับข้องหรืออุปสรรคด้านในแล้ว ยิ่งทำได้ยาก ด้วยเหตุนี้จึงหวังความสุขความเจริญได้ยาก

เราควรยอมรับและภูมิใจในกำพืดของตน อย่างน้อยก็คือว่านี่เป็นความจริงส่วนหนึ่งของเราที่ไม่อาจปฏิเสธได้ ไม่ว่าใครก็ตามจะเจริญก้าวหน้าได้ก็ต่อเมื่อยอมรับตนเองอย่างที่เป็นก่อน และเริ่มต้นจากจุดที่ตนเองยืนอยู่ไม่ว่าจุดที่ตัวเองยืนนั้นจะมีข้อดีข้อเสียเพียงใดก็ตาม นิมิตดีก็ตรงที่ปัจจุบันความเป็นไทยเริ่มมีความหมายกว้างขึ้น เราสามารถเป็นคนไทยโดยไม่ต้องปิดบังว่าตนเป็นลูกจีน ไม่รู้สึกอับอายที่มีชื่อเป็นภาษาต่างด้าว อีกทั้งยังสามารถชื่นชมวัฒนธรรมที่เป็นกำพืดเดิมของตนได้ไม่ว่าจะเป็นญวน แขก เขมร ก็ตาม (แม้ชาวเขาจะยังไม่มีโอกาสเช่นนั้นได้อย่างเต็มที่) การที่หนังสือเกี่ยวกับวัฒนธรรมประเพณีจีนเป็นที่นิยมในหมู่ลูกคนจีนเวลานี้เป็นตัวอย่างหนึ่งของความเปลี่ยนแปลงดังกล่าว

อย่างไรก็ตาม นอกจากการภูมิใจในกำพืดเดิมของตนแล้ว การเคารพกำพืดของผู้อื่นก็เป็นสิ่งสำคัญเช่นกัน โดยเฉพาะในโลกทุกวันนี้ซึ่งหดเล็กลงเรื่อยๆ จนทำให้ผู้คนเชื้อชาติและวัฒนธรรมต่างๆ เข้าเกี่ยวข้องสัมพันธ์กันมากขึ้น ที่น่าเศร้าก็คือแม้มนุษย์จะพัฒนาวิทยาการให้ก้าวหน้าจนสามารถติดต่อกันได้อย่างสะดวกใกล้ชิด แต่ทัศนคติของผู้คนไม่ได้พัฒนาตามไปด้วย (เช่น มีใจกว้างมากขึ้น) ดังนั้นจึงกลายเป็นว่ายิ่งเข้ามาเกี่ยวข้องกันมากเท่าไร ก็ยิ่งมีเรื่องกระทบกระทั่งมากเท่านั้น เพราะไม่สามารถเข้าใจหรือยอมรับความหลากหลายของผู้คนได้ โดยเฉพาะความหลากหลายทางเชื้อชาติและวัฒนธรรม ดังจะเห็นได้ว่าทุกวันนี้สงครามที่ระเบิดขึ้นในหลายมุมโลกส่วนใหญ่ เป็นสงความกลางเมืองที่มีสาเหตุจากความแตกต่างทางเชื้อชาติและวัฒนธรรม ลัทธิชาตินิยมได้กลายเป็นพลังแห่งความร้าวฉานไปทั่วโลกแม้ว่านักการเมืองจะมีส่วนอย่างมากในการปลุกกระแสชาตินิยม เพื่อเปิดโอกาสให้ตนเป็นใหญ่หรือเพื่อรักษาอำนาจของตนเอาไว้ แต่ก็ปฏิเสธไม่ได้ว่ารากเหง้าของสงครามนั้นอยู่ในใจของประชาชนด้วย รากเหง้านั่นได้แก่ความหลงเผ่าพันธุ์ของตน และเกลียดชังเผ่าพันธุ์อื่น

ลัทธิชาตินิยมนั้นเปี่ยมด้วยพลังในการสมานสามัคคีของผู้คน มันช่วยให้คนต่างหมู่บ้านต่างเมืองกลายมาเป็นพวกเดียวกัน ไม่ว่าใครก็ตามหากอยู่ในชาติเดียวกันก็ถือว่าเป็น “พวกเรา” แต่ในเวลาเดียวกันมันก็ทำให้คนชาติอื่นกลายเป็น “พวกเขา” เมื่อพ้นขอบเขตของชาติออกไป ความต่างก็เด่นกว่าความเหมือน ทั้งๆ ที่ว่าไปแล้วมนุษย์ไม่ว่าชาติใดภาษาใด ล้วนมีความเหมือนมากกว่าความต่าง แต่ชาตินิยมทำให้ผู้คนมองไม่เห็นจุดร่วมหรือความเหมือนในระหว่างมนุษยชาติ พูดแบบพุทธก็คือ อุปาทาน (ความติดยึด) ทำให้มองไม่เห็นความจริงอย่างครบถ้วน อุปาทานในชาติทำให้เราลืมไปว่าก่อนที่เราจะเกิดเป็นคนไทยหรือเขมรนั้น เราเกิดเป็นมนุษย์ก่อน ความเป็นไทยหรือความเป็นเขมรเป็น “ยี่ห้อ” ที่เกิดขึ้นตามหลัง กล่าวอีกนัยหนึ่งคือเป็น สมมติ แต่แล้วเรากลับติดยึดสมมตินี้จนเอามาใช้แบ่งแยกว่าใครเป็นพวกเรา และใครเป็นพวกเขา

ความเป็นไทย (ในฐานะที่เป็นยี่ห้อหรือสมมติ) นั้นมีข้อดีอยู่มาก อย่างน้อยก็เป็นเครื่องหมายบ่งบอกถึง “ตัวตน” ของเราได้ส่วนหนึ่ง อีกทั้งยังช่วยให้เกิดความรู้สึกร่วมกับผู้คนอีกมากมายที่ใช้ยี่ห้อนี้ และเมื่อมันกลายมาเป็นสำนึกของเรา ก็ช่วยให้รู้สึกถึงสายสัมพันธ์กับอดีตและผู้คนในประวัติศาสตร์ (คือมีรากเหง้านั่นเอง) อย่างไรก็ตามเราไม่ควรติดยึดกับยี่ห้อนี้ จนเห็นผู้ที่ใช้ยี่ห้ออื่นเป็นศัตรูหรือคนละพวกของเรา เพราะถึงเขาจะไม่ใช่เพื่อนร่วมชาติ แต่ก็เป็นเพื่อนร่วมทวีป เพื่อนร่วมโลก เหนือไปกว่านั้นคือเพื่อนร่วมวัฏสงสาร คือร่วมเกิด แก่ เจ็บ ตาย (ซึ่งถ้ามองเลยต่อไปชนิดข้ามภพข้ามชาติ ก็หมายความว่าทุกคนต่างเคยเป็นพ่อแม่ พี่น้องของกันและกัน ไม่ชาติใดก็ชาติหนึ่งมาแล้ว)

เมื่อใดที่เราเลิกติดยึดกับยี่ห้อที่เรียกว่า “ชาติ” เราจะพบว่าแวดวงของ “พวกเรา” นั้นขยายกว้างออกไปจนสามารถครอบคลุมคนทั้งโลก ยิ่งไปกว่านั้นถ้าเราไม่ติดยึดกับยี่ห้อที่เรียกว่า “มนุษยชาติ” เราจะรู้สึกเลยว่า “พวกเรา” นั้นขยายกว้างรวมไปถึงสัตว์ พืช และธรรมชาติทั่วทั้งโลก

แต่จะดียิ่งกว่านั้นหากเราติดยึดกับ “พวกเรา” ให้น้อยลงนั่นคือเลิกมองอะไรจากมุมของ “ตัวกูของกู” เสียบ้าง ตราบใดที่ยังมองว่ามี “พวกเรา” ก็ต้องมี “พวกเขา” วันยังค่ำ แม้จะพยายามมองว่า พม่า กะเหรี่ยง เป็นเพื่อนร่วมโลก (คือเป็น “พวกเรา”) แต่เมื่อกะเหรี่ยงบางคนเข้ามายึดโรงพยาบาลไทย กะเหรี่ยงเหล่านั้นจะกลายเป็น “พวกเขา” (หรือ “พวกมัน”) ไปทันที และนั่นหมายถึงความพร้อมที่จะจัดการกับเขาอย่างไรก็ได้

การมองจากกรอบของ “พวกเรา” และ “พวกเขา” นั้น แม้จะมีข้อดีตรงที่ช่วยให้เราทำดีต่อผู้ที่เป็น “พวกเรา” แต่ก็ไม่ใช่หลักประกันว่าทำเช่นนั้นแล้วจะดีเสมอไป ก็ระบบพวกพ้องไม่ใช่หรือ ที่ทำให้การเมืองและเศรษฐกิจไทยตกต่ำอยู่ทุกวันนี้ ในอีกด้านหนึ่งทัศนะเช่นนี้ก็เปิดโอกาสให้มีการเบียดเบียนบีฑาผู้ที่เป็น “พวกเขา” ด้วย

การคิดและทำอะไรโดยคำนึงถึง “พวกเรา” เป็นตัวตั้ง เป็นการติดยึดตัวตนอีกลักษณะหนึ่ง ที่พุทธศาสนาเรียกว่า อัตวาทุปาทาน ถึงที่สุดแล้วการคิดแบบนี้เสริมทัศนะ “ตัวกูของกู” ให้รุนแรงขึ้น ซึ่งไม่เพียงทำให้ผู้อื่นเดือดร้อนดังกล่าวมาแล้วเท่านั้น หากยังเป็นที่มาแห่งความทุกข์ของตนด้วย เพราะถึงที่สุดแล้วก็ไม่มีอะไรสักอย่างที่จะเป็นตัวเราหรือของเราได้ แม้แต่ “พวกเรา” ก็ไม่ได้เป็นตามใจเราไปเสียทุกครั้ง บ่อยครั้งก็ทำให้เราทุกข์เสียเอง ที่เรากลัดกลุ้มใจอยู่ทุกวันนี้ไม่ใช่เพราะสามีภรรยา “ของเรา” ลูก “ของเรา” ทรัพย์สิน “ของเรา” ดอกหรือ

การคลายความติดยึดในตัวตน หรือลด “ตัวกูของกู” ให้น้อยลง นอกจากจะช่วยให้เราเป็นทุกข์น้อยลง เป็นอิสระจากความผันผวนปรวนแปรต่างๆ ในชีวิตแล้ว ยังช่วยเปิดใจเราให้กว้างและใส่ใจในทุกข์สุขของสรรพชีวิตอย่างไม่แบ่งแยก เอื้อให้เกิดความรักและความปรารถนาดีอย่างไม่คำนึงถึงเชื้อชาติ เผ่าพันธุ์ หรือสถานะใดๆ ทั้งสิ้น

จะดีกว่าหากเราคิดและทำโดยคำนึงถึงความถูกต้องหรือธรรมเป็นที่ตั้ง การคำนึงถึงธรรมเป็นใหญ่ หรือ ธรรมาธิปไตย นี้เป็นหลักประกันแห่งสันติสุขอย่างแท้จริง ถึงจะเป็นพวกเขา เราก็ไม่มีสิทธิรังแกเขา เพราะผิดธรรม และถึงจะเป็นพวกเรา เราก็ไม่สมควรยักยอกเงินหลวงมาปรนเปรอเพราะผิดธรรมเช่นกัน

การละอัตวาทุปาทานก็ดี การไม่แบ่งแยกเป็นเราเป็นเขาก็ดี แม้เป็นเรื่องยากแต่ก็สมควรทำ ขณะเดียวกันระหว่างที่ยังละเลิกไม่ได้เสียหมด ก็ควรขยายแวดวงของ “พวกเรา” ให้กว้างที่สุดเท่าที่จะทำได้ และที่ไม่ควรลืมก็คือการเอาธรรมเป็นตัวตั้งยิ่งกว่าคำนึงถึง “พวกเรา” หรือ “ตัวกู” เป็นหลัก